1 line
17 KiB
Plaintext
1 line
17 KiB
Plaintext
Adolescentibus placidis animi claritate doctoris ad eloquentie collustrata fastigia per dictaminum gradus peruenire nitentibus Johannes de Uirgilio Dei gratia satis notus salubris desiderii complementum. Cum tanta sit rhethorice dignitas, ut totius eloquentie cuius ipsa est species per antonomasiam Cicerone testante absoluto nomine sepius nuncupetur et inter ceteras liberales artes tamquam Salamonis amica mirabilis altius enitescat, adeo ut nedum complexa totaliter uerum quadam solum eius particula que uocatur epistola rusticanos ad regum consilia prouocet, diuitiis locupletet egenos et indecores honoribus condecoret, idcirco charitatis nostre specimina ego idem presentibus antefatus apicibus, aurei fluminis ad undas alacriter quam. ut puto fructuose committo, ut exinde cuiuscumque dictaminis scilicet epistolaris prosaici primitus inhaletis aureum licorem et sitim uestram dulcis aque saliente riuulo ad uotuin anime restringatis. Ad dictamen epistolare prosaicum uia recta et facili comprehendendum hoc ordine procedatur: primo siquidem est uidendum quid sit dictamen in generali et quot eius partes ut exinde posita eius species nocior habeatur; secundo de cursibus et puntis agatur, sine quibus nullum dictamen prosaicum et epistolare precipue mulcet aures auditoris; tertio de uitiis est agendum dictionum contextione uitandis; quarto ad quosdam colores qui ad compositionem cursuum atque uocum maxime faciunt inferemus; quinto ad doctrinam compositionis epistole adcedemus, et erit finis. Rethorice est scientia proferendi condicta cum ornatu uerborum et pondere sententiarum. Dictamen est de una quaque materia et congrua et decora locutio. Congrua dicitur presuppositione gracie, sine qua uituperabilis est ornatus. Decora dicitur presuppositione rhethorice, sine cuius ministerio nullum rite dictamen excolitur. Et dicitur dictamen a dicto, as, quod est frequentatiuum huius uerbi dico, is. Nam qui dicit frequenter dictat. Dictaminis species sunt quatuor: metricum, ritimicum, prosaicum, permistum. Metricum est quod constat ex metris, et dicitur a metron, mensura, quoniam metra quantitate sillabarum et pedum numero mensurantur. Ritimicum a ritimos, quod est numerus, quia in ritimicis sillabarum tantum numerus et consonantia finalis actenditur. Prosaicum dicitur a proson, quod est longum, quia in prosa licet latius et liberius euagari, accentu solo sensibili circa finales dictiones in cursibus obseruato. Permistum, ut dictamen Boetii, Marciani et talium, dicitur quod ex illis uel illarum manerierum aliquibus constat. De prosaico uero tantummodo circa presens intendimus. Prosaici dictaminis aliud epistolare, aliud non epistolare. Epistolare dictamen est quod per epistolas ordinatur, sed hoc duobus modis: aut antiquo modo, sub confectione partium epistolarium et cursuum ornatu neglecto, sed solum congruitate in sententia custodita, sicut epistole Senece, Pauli et consimilium; moderno modo, secundum distintionem partium et cursuum uenustatem, sicut epistole Petri de Uineis et aliorum. Non epistolare dictamen est quod non per epistolas ordinatur, sicut istorialium et artificum scripta, quales Tituliuii Salustii et Ciceronis libri leguntur. De epistolari autem dictamine iuxta consuetudinem modernorum ad presens contendimus, hoc ante admonito quod quicumque huius dictaminis habuerit cognitionem, prosaici totius habebat. Nam istud strictius et policius ex hoc gradu percipitur. Quia igitur epistolare dictamen prosaicum sine cursibus hodie reputatur incultum, qualiter cursuum melodia conficitur uideatur hoc ordine: primo quidem uidendum est quid sit cursus et a qua proprietate nomen assumpserit; secundo, quot et qui sint cursus quibus moderni utuntur; tertio, in quibus locis clausule uel epistole unus quisque cursus actius collocetur; quarto de puntis dicetur. Cursus est finalium dictionum, in distintionibus et clausulis maxime, prolatio regularis, ex longitudine uel breuitate proueniens et condelectationem faciens in animo auditoris; et dicitur a currendo, quia per cursus discurritur clausula, sicut metra pedibus scandi solent. Cursuum maneries quibus moderni utuntur sunt quatuor: scilicet uelox, contrarius, scaber et planus; uel alio nomine: uelox quatrisillabus, contrarius siue planus quatrisillabus, uelox trisillabus, contrarius siue planus trisillabus. Uelox quatrisillabus, qui antonomasia uelox simpliciter dici solet, constat ex duabus dictionibus tetrasillabis, idest quatrisillabis siue quatuor sillabarum, ita quod antecedentis dictionis penultima breuietur, sequentis uero dictionis penultima producatur; ut in hoc exemplo: * diuine clementie pietatem. * Potest tamen precedens dictio uel esse maior ad libitum. Ad minus uero debet esse trisillaba; nam accentus breuis infra dictionem trisillabam non sentitur. Exemplum tale: * magnitudinis inuenitur *; et hoc exemplum: * habeas prauitatis *. Dictio uero ultima unius cursus proprie debet esse quatuor sillabarum, ut in supradictis patet exemplis. Si autem talis dictio interdum, ut accidit, uocabulorum inopia non occurrat, tribus modis supplendum conceditur: primo, per duas dictiones bisillabas, ut in hoc exemplo: * diuina clementia produxerit omne bonum *; secundo, per unam monosillabam precedentem et trisillabam sequentem, ut in hoc exemplo: * diuina pietas nos erigit ad superna *; tertio modo, per duas monosillabas precedentes et unam bisillabam sequentem, ut in hoc exemplo: * diuina pietas dignetur erigere nos ad celum. * Aliis modis proprie tale supplementum non constat. Nam uitiosus est cursus qui in monosillabam desinit. Si tamen reperitur interdum, duabus monosillabis uel una monosillaba ultima monosillaba societur. Nam finalis monosillaba uicem duarum adimplet per finalem. adcentum, ut in hoc exemplo: * diuina clementia dignetur erigere nos ad se *; et in hoc alio: * dic, amice, dirigis aliquem preter te? * Et hoc modo in interrogatibus actius collocatur propter suspensionem interrogationis in fine. Et nota quod quando bisillaba dictio finit cursum, licet penultima eius naturaliter fuerit breuis, semper tamen optinet uicem longe. Nam, ut superius dictum est, accentus breuis infra trisillabam dictionem non percipitur, nec etiam solis metris. Cursus contrarius siue planus quatrisillabus, qui etiam a quibusdam dicitur semiuelox, cum quia est superiori contrarius, tum quia non cum celeritate profertur, immo cum quadam considentia moderata deducitur , constat ex duabus dictionibus quatrisillabis, quarum precedentis penultima producatur, sequentis uero penultima breuietur, ut in hoc exemplo: * diuine maiestatis imperium. * Potest tamen precedens dictio, ut de superiori cursu dictum est et de ceteris est dicendum, esse maior ad libitum; minor uero esse potest usque ad bisillabam dictionem. Nam, ut superius dictum est, monosillaba in cursibus finalibus indecenter admictitur. Exemplum hoc: * maioritate accipias, minoritas uero istud habebitur. * Si uero finalis dictio quatrisillaba non occurrat, uno modo, non pluribus supplementum. admictitur, uidelicet per monosillabam precedentem et trisillabam sequentem, ut in hoc exemplo: * sapientis animus eleuatur ad ethera. * Scaber, qui et uelox trisillabus dicitur, constat ex duabus dictionibus trisillabis quarum utriusque penultima breuietur, ut in hoc exemplo: * celestis curie gloria sapientum suscipit animas. * Potest tamen precedens dictio esse maior ad libitum, minor uero trium sillabarum esse non potest propter antedictam causam, nec etiam ualet recipere supplementum. Ultima uero trium tantum sillabarum integraliter debet esse, cuius cause colliguntur ex dictis, ut in hoc exemplo: * cum tanta sit rhethorice dignitas. * Dicitur autem iste cursus scaber, quia minus leuigat aures quam alii cursus, propter cadentiam duplicis breuitatis. Planus trisillabus, scabro contrarius, constat ex duabus dictionibus trisillabis quarum utriusque penultima producatur, hoc modo: *sapientis animus occulta rimatur et in spiritu futura cognoscit. * Precedens tamen dictio potest esse maior, ut sepe dictum est; ad minus uero debet esse bisillaba. Exemplum tale: * maioritatis habebis, minoritate uero istud adsumas. * Nec refert utrum bisillabe dictioni que in cursu tali ponitur ex duabus cursiuis monosillaba uel bisillaba ponatur aut maior, dummodo illius maioris penultima non sit breuis, quia ut plurimum curreret sono metri; quod, quamuis ibidem non seruaretur pedum numerus et quantitas sillabarum iuxta legem, nilominus in dictamine prosaico est uitandum, uerbi gratia: * fabulas iste dicebat et superflua multa ponebat. * Si autem talis dictionis penultima non sit breuis, bene potest assumi, et de hoc exemplum tale concedo. Finalis uero dictio in hoc cursu per monosillabam precedentem et bisillabam sequentem solummodo uariari conceditur, hoc modo: *sapientis animus leuatus ad astra omnia manifestat in lucem. * De situatione autem cursuum hec doctrina prestatur. Cursus maioris pause, cuiusmodi sunt planus trisillabus et uelox quatrisillabus, actius collocatur in finibus distintionum et clausularum, ubi puntus planus uel periodalis ponatur, de quibus mox sub frequenter dicetur. Cursus uero maioris cadentie, cuiusmodi sunt scaber siue uelox trisillabus et quatrisillabus contrarius siue planus, in distintionibus et subdistintionibus suspensiuis, ubi uirgula siue coma ponatur, actius collocatur. Et huius causa est quod per morosiores cursus finales clausularum cadentiam cursuum morositas temperet, per cursus uero celeres suspensiua partium morositas temperetur, et e conuerso. Sic igitur collige quod ubicumque est maior locutionis suspensio, sicut in subdistintionibus que interdum solum supplementum uel appositum capiunt cum uirgula sursum ducta, cursus scaber aptissime collocatur, ut in hoc exemplo: * celestis curie gloria. * Ubi autem utrumque scilicet supplementum et appositum, tamen oratione precedente cum comate, quatrisillabus planus siue contrarius ponitur condecenter, ut in hoc exemplo: *celestis curie gloria que beatis est illustrata spiritibus. * Ubi autem finita magis fit locutionis puntatio sicut in periodis, uelox quatrisillabus conuenientissime collocatur. In quibus locis planus trisillabus interdum decenter ammictitur. Ubi autem non est totaliter finita puntatio sicut in puntis planis, cursus planus trisillabus sedet actissime, quamuis in omni parte satis acte locetur. Exemplum de omnibus: * celestis curie gloria, que beatis est illustrata spiritibus, animas sapientum libenter admictit et eas cetibus interserit angelorum *. Decentior tamen erit ornatus, si uno cursu celeri interposito ex cadentiis aliis consequatur et e conuerso ex uarietate distintionis et dictionis pulchrior melodia resultet, hoc modo: * celestis curie gloria, que beatis est illustrata spiritibus, sapientum animas libenter ammictit et eas cetibus interserit angelorum. * Qui ordo quamuis non inspiciatur a multis, tamen eis contendendum qui modulationem sentire non uidentur. Supradicta uero compositio et ordinatio cursuum ut facilius commendetur memorie, infrascriptis carminibus precedentia comprehendenda. Cauendum est quoque ne multe dictiones longe, nec multe breues in medietate ponantur. Circa puntorum notitiam est notandum quod omnis rhethorica siue epistola est quoddam totum plurium clausularum tam integraliter quani materialiter comprensiuum. Clausula est distintionum comprensio perfectam conclusionem et sententiam continens, ut in hoc exemplo: * celestis curie gloria, que beatis est illustrata spiritibus, animas sapientum libenter ammictit et eas cetibus interserit angelorum. * Et ita concludenda est punto finali, qui uocatur periodus. Dicitur autem periodus a per, quod est circum, et oda, quod est cantus: quasi circularis et clusiuus cantus. Et iste puntus habet fieri in fine clausule ubi sit perfecta sententia, licet modernorum usus non pertineat, ut in hoc exemplo epistole uel orationis: * tantummodo opponatur. * Et pronuntiari debet cum depressione uocis et labiis clausis, quod significat formam punti: que talis est. Distintio est subdistintionum comprensio, quasi conclusio sit perfecta, necdum tamen sententia sit completa. Ubi quamuis quiescere possit auditor, dictatio tamen aliud subrogare intendit, ut in hoc exemplo: * celestis curie gloria etc. * Et ista est puntanda eo punto qui uocatur colum, quod interpretatur membrum. Est autem puntus planus hoc modo figuratus. Et pronuntiari debet cum puntatione quasi finali. Subdistintio est pars distintionis nec conclusionem perfectam nec sententiam continens, que interdum solum suppositum, interdum solum appositum, interdum utrumque, conclusione tamen pendente, comprehendit. Exemplum de supposito solo: * celestis curie gloria. * Exemplum de utroque: * que beatis est illustrata spiritibus. * Quando autem utrumque comprehendit, puntanda est punto qui uocatur coma, quod latine interpretatur incisio. Nam orationem in partes intersecat et habet fieri per puntum planum et uirgulam sursum ductam ad dextram hoc modo: nisi oratio fuerit interrogatiua, ubi ponitur puntus planus cum uirgula circumlata sursum ducta hoc modo? Quando uero subdistintio suppositum solum uel appositum continet, contenta est solum uirgula sursum ducta ad destram hoc modo. Est autem quedam alia uirgula que deorsum tendit ad leuam. Hec consueuit apponi quibusdam coniuntionibus abprobatiuis aut aduerbiis affirmandi, ubi pausatio quedam cum depressione uocis exprimitur: cuiusmodi sunt sane, uerum, cum, equidem, quatenus et profecto et similia; presertim cum clausula uel distintione incipiunt, exempla quorum ultro se offerunt perquirenti. Sicut igitur subdistintio est pars distintionis, ita distintio est pars clausule, et clausula est pars orationis siue epistole, et quicquid est pars partis est pars totius. Sed partium integralium alie principales, alie secundarie; principales clausule, secundarie sunt distintio et subdistintio. Quot autem clausulas continere uelit oratio aut quot distintiones clausula aut quot subdistintiones distintio comprehendat, determinatus numerus non habetur, etsi quidam in aliquibus id audacter assignare conentur. Hoc tantum exprimere possumus quod omne quod diuiditur, siue totum, saltem ex duobus conficitur. Orario uerum infinitas fere potest includere clausula, pari modo clausula distintiones, distintio uero non multas debet habere subdistintiones, ne irmos, idest suspensiue nimium seriei actum, incurramus, quod accideret, imperfectas orationes quod subdistintiones conficiunt. Paucas igitur subdistintiones in distintiones ponamus, quot scilicet committi memorie posse respondere credamus. Et nota quod non agitur de partibus formalibus epistole siue orationis, sed de naturalibus solum in presenti partium mentione. Summaria uero doctrina in sequentibus carminibus continetur. Nunc de uitiis locutionis agendum est. Ut autem uitia in dictionum contextione uitemus, sciendum est quid elocutio sit. Sicut Tulius ipse dicit rhethorice noue quarto, tria in se debet habere ad hoc ut sit comoda et pertecta: elegantiam et compositionem, contra quas elocutionis particularia uitia peccant, et hoc etiam tertio huius libelli capitulo desideramus; de reliquo uero, idest dignitate, circa quam elocutionis ornatus per colores ostenditur, quantum supra promisimus in quarto capitulo exequemur. Elegantia est que facit ut unum quodque pure et aperte dicatur. Hoc autem diuiditur in duo, scilicet in latinitatem et explanationem. Latinitas est que sermonem purum conseruat ab omni uitio remotum. Uitia uero latinitatis sunt duo, scilicet barbarisimus et solocisimus. Barbarisimus est uitium in unica dictione, uel quantum ad pronuntiationem, ut si producam longius cum debeam breuiare, uel quantum ad scripturam, ut si in dictione addam uel minuam uel transferam literam uel sillabas non concessa licentia ex necessaria causa, que licentia in dictamine prosaico ualde raro concessa est. Exempla de facili colliguntur, hoc tamen in libro Donati qui uocatur Barbarisimus plenissime monstratur. Solocisimus est uitium contextu partium orationis ex disproportione modorum significandi proueniens, utpote * alba currunt *, de quo in predicto Donati libro in grammaticalibus legitur. Explanatio est que reddit dilucidam et apertam orationem et constat et ex usitatis uerbis et propriis. Usitata uocabula sunt que uersantur in sermone et consuetudine cotidiana. Propria uero sunt que sunt uel esse possunt eius rei de qua loquitur. Uitanda sunt itaque peregrina et abolita et noua uocabula ut * iste facundus est: per Lucanu Neptumas oblucanda non fuit. * Sunt dure translationes, ut * montes belli et campos pacis colit, * idest superbia armatorum et pacificorum suauitate. Compositio est dictionum contextio equaliter perpolita. Hec autem seruabitur si uitemus crebras uocalium contextiones uastam et hiantem reddentes orationem, quod uitium appellatur hiatus. Est autem duplex hiatus, unus qui fit ex iisdem uocalibus, quando scilicet mia dictio desinit in uocali et sequens incipit ab cadem; ut in hoc exemplo: * amo omnia *, * amabilia habundant *; et iste magis cauendus est. Alter qui fit ex uocalibus dissimilibus, scilicet quando una dictio desinit in uocalem et sequens incipit a uocali dissimili, ut * seruiui amico *, * ancille illius *, et iste tollerandus est tantum, potius est uitandus quam sepe faciendus. Item si fugiemus eiusdem consonantis nimiam assiduitatem, ut * sol et luna luce lucent *, * loca leui lactra. * Item si eiusdem dictionis nimiam. assiduitatem fugiemus, ut * qui puer est et iuuenis puer et puer ultra de puero num*. |